استخودوس

اسطوخودوس
نام علمی : Lavandula anqustifolia
نام عمومی : Lavander
نام انگلیسی : Lavander
نام های عربی : لونده اصلیه ، خزامی ( (Lavandah
نام فرانسوی : Lavande vraie
نام آلمانی : Lavandel
نام های مترادف : Lavandula officinalis spica’ Lavandula vulgaris’ Lavandula vera ، Lavandula
نام خانواده : Labiatae

 

گیاه شناسی :

اسطوخودوس گیاهی است دائمی با بوته ای به ارتفاع تا حدود یک متر و ساقه هایی چهار گوش که در قسمت های پایین چوبی می شوند . برگ های این گیاه باریک و نوک تیز هستند و به طور متقابل روی ساقه قرار می گیرند . گل های اسطوخودوس
آبی مایل به بنفش ، به صورت مجتمع در انتهای ساقه قرار دارند . قسمت هوایی گیاه دارای بوی نافذی است که با له کردن برگ ها در بین انگشتان ، بیشتر استشمام می شود . قسمت مورد استفاده گیاه ، اندام های هوایی ، بخصوص گل و برگ آن است . با اینکه این گیاه در بسیاری از نقاط جهان به حالت خود رو می روید ، ولی چون اسانس آن مصرف زیادی در صنایع دارو سازی و آرایشی – بهداشتی دارد ، در سطوح وسیعی کشت می شود . در ایران نیز کشت آن در بسیاری ازپارک ها و مناطق سبز تهران در سال های
اخیر توسعه داده شده است . این محصول شامل قطعات خرد شده از ساقه های چهار گوش ، کمی سفید رنگ ، برگ های منشعب دندانه دار ، کاسبرگ و گلبرگ آبی متمایل به قرمز گیاه می باشد .

تاریخچه :

اسطوخودوس در طب عامیانه ، از دیر باز به عنوان ضد اسپاسم ، ضد نفخ ، مدر و تقویت کننده عمومی مصرف می شده است . از عصاره گیاه برای درمان مشکلات متفاوتی نظیر : جوش ( اکنه ) و میگرن استفاده می شود . گرچه اسطوخودوس ، تولید صفرا و جریان آنرا درون روده افزایش می دهد ، ولی مهم ترین استفاده آن درمان بیماری های صفراوی نیست . این گیاه در برخی از قسمت های اسپانیا ، به طور گسترده به عنوان ضد دیابت مصرف می شود ؛ همچنین در برخی از فراورده های گیاهی ضد دیابت به کار میرود . برگ و گل تازه گیاه را برای درمان سر درد ، روی پیشانی و به منظور مداوای درد های رماتیسمی روی مفاصل می گذارند . برای معالجه سرما خوردگی گلهای گیاه را بخور می دهند . زنان کشور شیلی برای به جریان انداختن قاعدگی یا افزایش خون ریزی ، چای آنرا می نوشند .
اسطوخودوس معمولا به شکل دم کرده جوشانده ، یا روغن آن برای درمان درد عصب ، به طور خوراکی یا موضعی استفاده می شود . امروزه روغن و عصاره گیاه در رایحه های دارویی و لوازم آرایشی به کار میرود .
از آنجا که روغن سنبل اسطوخودوس ارزان است ، در تولید صابون مصرف می شود ؛ هرچند نسبت به روغن اصل اسطوخودوس کیفیت پایین تری دارد . اسانس اسطوخودوس و اسانس تقطیر و تصحیح شده ( خالص ) و اسانس سنبل اسطوخودوس در عطریات ، تا غلظت ۲/۱ درصد به کار می رود . مقدار کمی از روغن گیاه ( ۰۰۴/۰- ۰۰۲/۰ درصد ) برای طعم غذا مصرف می شود .
چند منظورگی اسطوخودوس در فراورده های متنوع آن ، از جمله رایحه عطر ها ، محصولات حمام ، فراورده های مراقبت از مو ، ، صابون های بهداشتی ، پاک کننده ها ، فرمولاسیون موضعی ، مشتقات سنتزی و اشکال تولیدی دیده می شود .

منشأ جغرافیایی :

این گیاه ، بومی نواحی مدیترانه است و به مقدار زیاد در آنجا می روید . بیشترین میزان گیاه ، از کشورهای فرانسه ، یوگسلاوی ، بلغارستان و اسپانیا به دیگر نقاط جهان صادر می گردد .

ترکیبات مهم :

سر شاخه های گلدار این گیاه دارای ۳-۱ درصد اسانس است ؛ البته ترکیبات گونه و واریته های مختلف آن ممکن است به کلی متفاوت باشد .
اسانس اسطوخودوس معمولا ، حاوی لینالول به میزان ۳۵-۲۰ درصد ، لینالیل استات ۵۵-۳۰ درصد ، اوسی من ، کامفر و کاریوفیلن اکساید است . از دیگر ترکیبات گیاه میتوان تانن به میزان ۱۰-۵ درصد و کومارین ، فلاونوئید ها و فیتواسترول ها را نام برد .

دارو شناختی و اثرات مهم :

از اسطوخودوس به عنوان یک آرامبخش متوسط و بهبود دهنده و مشکلات بد خوابی میتوان استفاده کرد . همچنین این گیاه دارای خاصیت ضد اضطراب و صفرا آور نیز هست نقطه . در منابع جدید ، اثر ضد دیابت نیز برای آن قایل شده اند .
در طب عامه به عنوان ضد اسپاسم ، ضد نفخ ، مقوی معده و ادرار آور استفاده می شود . از محلول دم کرده یا جوشانده گیاه ، برای شستشوی زخم ها نیز می توان استفاده کرد .

طریقه و میزان مصرف :

تهیه چای : روی حدود دو گرم خرد شده قسمت هوایی اسطوخودوس ، یک استکان آب در حال جوش بریزید ، در ظرف را بسته و ۱۵ دقیقه بگذارید بماند سپس آن را صاف کرده و میل کنید .

داروهای گیاهی :

از گیاه یا عصاره آن در داروهای آرامخش استفاده های زیادی به عمل می آید . تنتور ، کرم ، لوسیون ، روغن ماساژ و محلول های تقویت مو از دیگر فراورده های اسطوخودوس هستند .

نگهداری :

عصاره گیاه باید دور از نور و هوا و در شیشه های رنگی نگهداری شود و از نگهداری در ظروف پلاستیکی خودداری گردد.

عوارض جانبی :

در موارد بسیار معدود ممکن است تماس گیاه با بدن ایجاد درماتیت پوستی کند ، همچنین ممکن است اثر آرامبخش و خواب آوری داروهای CNS دپرسانت را در صورت مصرف هم زمان ، افزایش دهد .

مهم ترین اثرات گزارش شده :

ضد درد ، ضد آلزایمر، ضد آریتمی ، ضد میکرب ، ضد تشنج ، ضد التهاب ، ضد رماتیسم ، ضد عفونی کننده ، ضد اسپاسم ، حساسیت زا ، ضد ویروس، ضد اضطراب ، ضد نفخ ، ضد افسردگی ، ادرار آور ، قاعده آور ، کاهنده قند خون ، خواب آور ، هضم کننده ، مقوی اعصاب ، آرامبخش و مقوی معده .

نکات قابل توجه :

۱٫ در نقاط مختلف دنیا به غیر از گونه مذکور از گونه های مختلف اسطوخودوس ، استفاده دارویی به عمل می آید که مهم ترین آنها شامل موارد زیر است :
Lavandula latifolia
Lavandula stoeches
Lavandula dentata
Lavandula pubescens
این گونه ها دارای اثرات مشابهی هستند .
۲٫ بر اساس کتاب دکتر امین ، گیاهی که در بازار سنتی ایران به نام اسطوخودوس معروف است سرشاخه های گلدار گیاه Nepeta menthoedes می باشد . این گیاه از خانواده نعنا و دارای اسانس معطری است که به عنوان آرام بخش ، برطرف کننده درد های معده و تب بر ، استفاده می شود . این محصول را در بازار سنتی یا عطاری ها و بعضی از منابع به اشتباه مربوط به گیاه Lavandula stoeches می دانند ؛ در حالی که این گیاه در ایران رویش ندارد .
۳٫ جمع آوری گلها باید در اخرین زمان گل دهی صورت گیرد . سرشاخه های گلدار به صورت دسته های کوچک بسته شده و در پاکت کاغذی خشک شوند تا گلهای خشک شده درون پاکت بریزد .
۴٫ در صورتی که تنتور اسطوخودوس موجود باشد ، مصرف خوراکی ۵ میلی لیتر هر بار تا دو بار در روز برای سر درد و افسردگی مفید است .
۵٫ افزودن چند قطره اسانس اسطوخودوس به کرم بابونه و مخلوط کردم آنها برای اگزما مفید است . این کرم به صورت موضعی مصرف می شود .
۶٫ روغن جهت قفسه سینه : یک میلی لیتر از اسانس اسطوخودوس را با ۵ قطره اسانس بابونه و ۱۰ میلی لیتر روغن حامل ، مانند روان بادام یا روغن زیتون مخلوط کنید . این ترکیب برای تسکین آسم یا برونشیت با مالیدن روی فقسه سینه بسیار موثر است .
۷٫ روغن ماساژ : یک میلی لیتر از اسانس را در ۲۵ میلی لیتر روغن بادام یا روغن زیتون حل کرده و برای تسکین دردهای دست و پا و گردن روی موضع ماساژ دهید . این ترکیب برای جلو گیری از آفتاب سوختگی روی سطح بدن نیز مفید است
بر اساس پژوهش هایی که سال ۱۳۷۸ توسط صالحی سورمقی و همکاران در دانشکده داروسازی تهران روی اسانس اسطوخودوس ( که به طور وسیع در شهر تهران در میادین ، پارکها و مناطق مسکونی کشت شده است ) انجام شد ، مهم ترین اجسام آن شامل Limonene به میزان ۲۸ در صد ،Phellandrene B به میزان ۵/۳ درصد Cineol 8 و ۱ به میزان ۳۵ درصد ، Linalool به میزان ۵/۱ درصد ، Camphor به میزان ۵/۱۲ درصد ، Borneol به میزان ۵/۲۸ درصد و Delte Cadinol به میزان ۲ درصد بود.
میزان اسانس به دست آمده از گیاه تازه که در اردیبهشت ماه برداشت شد ۸/۱ درصد بود که نشان دهنده کمیت و کیفیت مطلوب این اسانس در مقایسه با دیگر نقاط جهان است .

دیدگاهتان را بنویسید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد. کادرهای اجباری با مشخص شده‌اند

ثبت نام